ඇමේසන් නදියේ සදාකාලික අභිරහස

මිනිස් ඉතිහාසය හංගපු ලෝකයේ දරුණුම ජල මාරයා!

ඇමේසන් නදිය (Amazon River) කිව්ව ගමන් අපේ ඔළුවට එන්නේ ලොකු කැලෑවක් මැදින් ගලාගෙන යන විශාල වතුර පාරක්නේ. හැබැයි මේ ගඟ පිටිපස්සේ තියෙන ලේ හිරිවැටෙන ඉතිහාසය, අද්භූත පොත්පත්වල ලියවුණු රහස් සහ අදටත් විද්‍යාඥයන්ට විසඳාගන්න බැරි වෙච්ච ප්‍රහේලිකා ගැන ඔයාලා අහලා තියෙනවාද?

අපි අද යමු, සාමාන්‍යයෙන් කවුරුත් නොදන්න ඇමේසන් නදියේ ඇතුළාන්තයටම!

1. ඇමේසන් නදියේ උපත

මේ මහා ජල කඳේ ආරම්භය සිද්ධ වෙන්නේ කොහොමද? දකුණු ඇමරිකාවේ තියෙන ඇන්ඩීස් කඳු පන්තියේ (Andes Mountains) හිම දියවෙලා හැදෙන පුංචි දිය පහරවල් එකතු වෙලයි මේ ගඟ නිර්මාණය වෙන්නේ. හැබැයි මෑතක් වනතුරුම මේ ගඟේ “නියම ආරම්භක ස්ථානය” (True Source) කොහේද කියලා කවුරුත් දැනගෙන හිටියේ නැහැ. 2014 අවුරුද්දේ කරපු නවීන ගවේෂණවලින් තමයි සොයාගත්තේ පේරු රාජ්‍යයේ තියෙන Mantaro ගඟ ආශ්‍රිතව තමයි ඇමේසන් නදියේ ප්‍රධානම උපත සිද්ධ වෙන්නේ කියලා.

2. නයිල් නදිය පරද්දා ලෝකයේ “දිගම ගඟ” වීමේ සටන!

අපි පොඩි කාලේ ඉඳන් පොත්වල ඉගෙන ගත්තේ ලෝකයේ දිගම ගඟ ඊජිප්තුවේ තියෙන නයිල් ගඟ කියලනේ. හැබැයි දැන් ඒ මතය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වෙන්න ලඟයි!

ඇමේසන් නදියේ දිග සාමාන්‍යයෙන් කිලෝමීටර් 6,400ක් කියලා මැනලා තිබුණත්, සැඟවුණු නවීන දිය මාර්ගත් එක්ක මේ ගඟේ දිග කිලෝමීටර් 6,992ක් දක්වා පැතිරෙන බව මෑතකදී චන්ද්‍රිකා තාක්ෂණයෙන් කළ පර්යේෂණවලින් හෙළි වෙලා තියෙනවා. ඒ කියන්නේ නයිල් නදියට වඩා (කිලෝමීටර් 6,650) ඇමේසන් නදිය දිගින් වැඩියි! නිල වශයෙන්ම මේක ලෝකයේ දිගම ගඟ විදිහට ප්‍රකාශයට පත් කරන්න දැන් විද්‍යාඥයෝ ලෑස්ති වෙනවා.

3. පැරණි පොත්වල ලියවුණු ඇමේසන් ඉතිහාසය සහ “ගවේෂකයෝ”

මේ ගඟට “ඇමේසන්” කියන නම ආවේ කොහොමද? ඒක පිටිපස්සේ තියෙන්නේ මාර කතාවක්. 1541 අවුරුද්දේ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද ඔරෙල්ලානා (Francisco de Orellana) කියන ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයා තමයි මුළු ඇමේසන් ගඟ දිගේම යාත්‍රා කරපු මුල්ම යුරෝපීයයා වෙන්නේ.

ඔහු තමන්ගේ දිනපොත්වල සහ පැරණි වාර්තාවල ලියලා තියෙනවා, ගඟ දිගේ යද්දී තමන්ට දරුණු ගෝත්‍රික කාන්තා සටන්කාමීන් පිරිසක් පහර දුන්නා කියලා! ග්‍රීක පුරාවෘත්තවල ඉන්න “ඇමේසන්” (Amazon) කියන දරුණු කාන්තා සටන්කාමීන්ව මතක් කරමින්, ඔහු මේ ගඟට “Rio Amazonas” කියලා නම තිබ්බා.

ඒ වගේම බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂකයෙක් වුණු පර්සි ෆවුසෙට් (Percy Fawcett) 1925 දී ඇමේසන් වනාන්තරය ඇතුළේ සැඟවුණු අතිදැවැන්ත රන් නගරයක් තියෙනවා කියලා ඒක සොයන්න ගිහින් අතුරුදන් වුණා. ඔහු ලියපු ලිපි අදටත් ලෝක ප්‍රසිද්ධ අභිරහස් පොත් බවට පත් වෙලා තියෙනවා.

4. අපිට හමුනොවන දරුණුම “දිය යට මාරයෝ”

ඇමේසන් නදියේ වතුර ලීටරයක් ගත්තොත් ඒක ඇතුළේ විද්‍යාවට හසුනොවෙච්ච බැක්ටීරියා සහ ජීවීන් දහස් ගණනක් ඉන්නවා. ඒ විතරක් නෙවෙයි, මේ ගඟේ ඉන්න දරුණුම සත්තු ටිකක් මෙන්න:

• Bull Sharks (ගොන් මෝරු): පුදුම වෙන්න එපා, මුහුදේ ඉන්න මෝරු ඇමේසන් මිරිදිය ගඟ ඇතුළටත් එනවා! මුහුදේ ඉඳන් කිලෝමීටර් 4,000ක් විතර ගඟ ඇතුළට පීනගෙන එන්න මේ මෝරුන්ට පුළුවන්.

• Giant Otter (දැවැන්ත දියබල්ලන්): අඩි 6ක් විතර දිග මුන් පෙනුමෙන් හුරතල් වුණාට රංචු පිටින් එකතු වෙලා ඇමේසන් කිඹුලන්ව (Caimans) පවා දඩයම් කරලා කන දරුණු සත්තු ජාතියක්.

• Candiru (කැන්ඩිරු මාළු): ඇමේසන් නදියේ ඉන්න බය හිතෙනම කුඩා මාළුවෙක්. මිනිස්සු වතුරට බැහැලා මුත්‍රා කළොත්, ඒ රසායනික ඉව ඔස්සේ ඇවිත් ශරීරයේ රහස් ප්‍රදේශ ඇතුළටම රිංගලා ලේ උරා බොන මාරාන්තික පරපෝෂිතයෙක්!

5. ඇමේසන් ගඟ ගවේෂණය කරලා ඉවරද?

තාක්ෂණය මෙච්චර දියුණු 2026 අවුරුද්දේ වුණත්, “ඇමේසන් නදිය සම්පූර්ණයෙන්ම ගවේෂණය කරලා ඉවර නැහැ” කියන එක තමයි ඇත්තම කතාව.

ගඟේ ප්‍රධාන දිය පාරවල් ගැන දන්නවා වුණත්, ඒකට එකතු වෙන අතු ගංගා 1,100කට වඩා තියෙනවා. ඉන් බහුතරයක් තියෙන්නේ බාහිර ලෝකයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම හුදෙකලා වුණු, සිතියම්ගත නොකළ ඝන වනාන්තර ඇතුළේ. මේ ගඟේ ගැඹුරුම පතුලේ මොන වගේ ජීවීන් ඉන්නවාද, ගඟ දෙපැත්තේ තියෙන කැලෑවල තවමත් බාහිර ලෝකය නොදැකපු ආදිවාසී ගෝත්‍ර (Uncontacted tribes) කීයක් ඉන්නවාද කියලා අදටත් කාටවත් නිවැරදි අනාවැකියක් කියන්න බැහැ.

කෙටියෙන් කිව්වොත්, මිනිසා හඳට ගියත්, ඇමේසන් නදිය කියන්නේ අදටත් පෘථිවිය මත තියෙන, මිනිසාට සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් කරගන්න බැරි වුණු අද්භූත රාජධානියක්!

ඉතින්, මේ වගේ නොදන්නා රහස් පිරිච්ච ඇමේසන් නදිය ගැන ඔයාලා මොකද හිතන්නේ? පෝස්ට් එක සුපිරි නම් ශෙයාර් කරලා පේජ් එකට සප් එකක් දෙන්න!

උපුටා ගැනීම : Unknown Diary