ලෝකයේ අපිරිසිදුම ගඟ

කිතාලුම් (Citarum River)

ලෝකයේ තියෙන භයානකම ගංගා ගැන කතා කරද්දී අපිට මතක් වෙන්නේ දරුණු කිඹුල්ලු, මිනී කන පිරන්හා මාලු, නැත්නම් බය හිතෙන දියවැල් තියෙන ගංගාවල්. හැබැයි මීට අවුරුදු කිහිපයකට කලින් ඒ හැම එකකටම වඩා දහස් ගුණයකින් මාරාන්තික වුණු ගඟක් තිබුණා.

මේක තියෙන්නේ අපේ අසල්වැසි රටක් වෙන

ඉන්දුනීසියාවේ. නම කිතාලුම් (Citarum River). හැබැයි අද වෙද්දී මේ ගඟ ලෝකයා පුදුම කරවන විදියේ වෙනසකට ලක් වෙමින් පවතිනවා.

කොහෙන්ද පටන් ගන්නෙ?

කිතාලුම් කියන්නේ ඉන්දුනීසියාවේ බටහිර ජාවා (West Java) කලාපයේ තියෙන තෙවැනියටම විශාලතම ගඟයි.

ආරම්භය: මේ ගඟ පටන් ගන්නේ මුහුදු මට්ටමේ ඉඳන් අඩි 5,500ක් විතර උසින් පිහිටි වේවැං කන්ද (Mount Wayang) කියන නිද්‍රාශීලී ගිනිකන්ද ආශ්‍රිත සුන්දර කඳුකර ප්‍රදේශයෙන්. පටන් ගන්න තැන වතුර අතිශයින්ම පිරිසිදුයි.

දිග ප්‍රමාණය: එතනින් පටන් ගන්න මේ ගඟ ජාවා දූපත මැදින් කිලෝමීටර් 270ක් (හැතැප්ම 170ක්) විතර දුරක් සශ්‍රීක බිම් සහ නගර පසුකරමින් ගලාගෙන යනවා.

අවසානය: අවසානයේදී මේ ජල කඳ ජකර්තා අගනුවරට නැගෙනහිරින් පිහිටි මුහුදු කලාපයක් වන ජාවා මුහුදට (Java Sea) තමයි එකතු වෙන්නේ.

ගඟක් නෙවෙයි, විෂ රසායනාගාරයක් වුණු අතීතය!

ගඟ පටන් ගන්නේ සුන්දර පරිසරයකින් වුණත්, නගර සීමාවට එද්දී මේක සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වෙලා තිබුණා. ගඟ දෙපස ඉදිවෙලා තිබුණු 2,000කට අධික ඇඟලුම් සහ රසායනික කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවන රසදිය (Mercury) සහ ඊයම් (Lead) වගේ අතිශය මාරාන්තික විෂ රසායනිකයන් කිසිම පිරිපහදුවක් නැතුව කෙලින්ම මුදාහැරියා.

වතුර බිඳක්වත් පෙනෙන්න නැති තරමට මතුපිට සම්පූර්ණයෙන්ම ප්ලාස්ටික් බෝතල් සහ කුණුවලින් වැහිලා තිබුණු නිසා, මිනිස්සු බෝට්ටුවලින් ගියේ කුණු ගොඩවල් උඩින්! මේ නිසා ඒ අවට ජීවත් වුණු මිලියන 30කට අධික ජනතාවක් දරුණු ලෙඩ රෝගවලට ගොදුරු වුණා.

හැබැයි… දැන් මේක සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්!

මේ මහා විනාශය දැකලා නිහඬව ඉන්න බැරිම තැන, ඉන්දුනීසියානු රජය විසින් “Citarum Harum” නමින් අවුරුදු 7ක දැවැන්ත ජාතික ව්‍යාපෘතියක් ආරම්භ කළා. ඒකේ ප්‍රතිඵලයක් විදියට අද වෙද්දී මේ ගඟේ සිද්ධ වෙලා තියෙන වෙනස අදහාගන්නත් අමාරුයි!

හමුදාව වැඩේට බහියි: මේක සාමාන්‍ය විදියට පිරිසිදු කරන්න බැරි නිසා, රජය විසින් හමුදා භටයන් 7,000කට අධික පිරිසක් සෘජුවම මේ මෙහෙයුමට යෙදෙව්වා. ගඟ කොටස්වලට බෙදලා පිරිසිදු කිරීමේ වගකීම හමුදාව භාරගත්තා.

හොර නල සිමෙන්ති දමා වැසීම: කර්මාන්තශාලාවලින් හොර රහසේ වතුර යටින් ඇදලා තිබුණු විෂ රසායනික නල මාර්ග සිය ගණනක් හමුදාව විසින් සොයාගෙන, ඒවා සිමෙන්ති දමා සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දැමුවා. නීති කඩ කරපු කර්මාන්තශාලාවලට දැඩි දඬුවම් ලැබුණා.

අධි-තාක්ෂණික කුණු බෝට්ටු: දැන් ගඟේ ප්ලාස්ටික් එකතු කරන්න ස්වයංක්‍රීය Conveyor බෙල්ට් (යන්ත්‍ර) වගේම දිනපතා ගඟේ පාවෙන කුණු ඉවත් කරන විශේෂ බෝට්ටු සේවාවන් ක්‍රියාත්මක වෙනවා.

අද දකින්න ලැබෙන සුන්දර දසුන

කලින් කළු සහ ලේ පාටට විෂ වතුර ගලාගෙන ගිය කිතාලුම් ගඟේ, අද වෙද්දී නැවතත් පිරිසිදු වතුර දකින්න ලැබෙනවා. පරිසර සංවිධාන සහ හමුදාව එකතු වෙලා කුණු ටොන් ලක්ෂ ගණනක් ඉවත් කරලා ඉවරයි.

පුදුමයකට වගේ, අවුරුදු 20කට විතර පස්සේ සමහර කලාපවල මිනිස්සු නැවතත් ගඟෙන් නාන්න වගේම මාලු බාන්නත් පටන් අරන් තියෙනවා!

තවමත් වැසි කාලයට නගරවලින් කුණු ගලාගෙන ඒම වගේ අභියෝග තිබුණත්, කිතාලුම් ගඟ කියන්නේ මිනිස්සුන්ට වුවමනාවක් තියෙනවා නම් තමන් කරපු විනාශයක් වුණත් නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කරන්න පුළුවන් කියන එකට ලෝකයටම දුන්නු සුපිරිම උදාහරණයක්!

උපුටා ගැනීම: Unknown Diary