වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම (De-extinction): මෙය සදාචාරාත්මකද?

1. හැඳින්වීම

පෘථිවියේ ජීවයේ ඉතිහාසය දෙස හැරී බැලීමේදී, විවිධ යුගයන්හිදී දහස් ගණනක් වූ සත්ව විශේෂ වඳවී ගොස් ඇති බව පෙනේ. ස්වභාවික ක්‍රියාවලීන් මෙන්ම, මෑතකදී මානව ක්‍රියාකාරකම් ද මේ සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් හේතු වී තිබේ. කෙසේ වෙතත්, 21 වන සියවසේදී ජාන තාක්ෂණයේ සිදුවූ දැවැන්ත දියුණුවත් සමඟ, වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම (De-extinction) නමැති නව සංකල්පය විද්‍යාත්මක ලෝකයට හඳුන්වා දී ඇත. 2025 වසර වන විට, ක්ලෝනකරණය (Cloning) සහ ජාන සංස්කරණය (Gene Editing – CRISPR/Cas9) වැනි ක්‍රමවේද හරහා අතීතයේ වඳවී ගිය විශේෂයන්ට සමීප සතුන් නිර්මාණය කිරීමේ හැකියාව සැබෑවක් බවට පත්වෙමින් පවතී.මෙම තාක්ෂණය අතිශයින්ම උද්යෝගිමත් වන අතරම, එය බහුවිධ සදාචාරාත්මක, පාරිසරික සහ සමාජයීය ප්‍රශ්න රැසක් ද මතු කරයි.

මෙම නිබන්ධනයේ අරමුණ වන්නේ, වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම සඳහා භාවිතා කරන ප්‍රධාන තාක්ෂණයන් හඳුනාගෙන, එම ක්‍රියාවලියේ පවතින සදාචාරාත්මක වාසි සහ අවාසි පිළිබඳව 2025 විද්‍යාත්මක විවාදයේදී මතු වූ ප්‍රධාන කරුණු විශ්ලේෂණය කිරීමයි.

2. වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒමේ ක්‍රමවේද

විද්‍යාඥයින් ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රම තුනක් භාවිතා කිරීමට උත්සාහ කරති:

ක්ලෝනකරණය (Cloning): වඳවී ගිය සත්වයාගේ හොඳින් සංරක්ෂණය වූ ෙසෙලයකින් න්‍යෂ්ටියක් ලබාගෙන, එයට සමීප ජීවී විශේෂයක ඩිම්බ ෙසෙලයකට ඇතුළත් කිරීම.

ප්‍රතිලෝම අභිජනනය (Back-breeding): වඳවී ගිය විශේෂයේ ජාන ලක්ෂණ පවතින, දැනට ජීවත්වන සමීපතම විශේෂ තෝරාගෙන අභිජනනය කිරීම. (මෙය තරමක් දුරට ක්ලෝනකරණයට වඩා වෙනස් ප්‍රවේශයකි).

ජාන සංස්කරණය (Genetic Editing): වඳවී ගිය සත්වයාගේ DNA කොටස් හඳුනාගෙන, CRISPR තාක්ෂණය භාවිතා කර ජීවත්වන සමීප සත්වයාගේ DNA වලට එම කොටස් ඇතුළත් කිරීම. (උදාහරණයක් ලෙස, වූලි මැමත්වරයෙකුගේ ලක්ෂණ සහිත ආසියානු අලියෙකු නිර්මාණය කිරීම).

3. සදාචාරාත්මක වාසි සහ බලාපොරොත්තු (The Ethical Pros)

මෙම තාක්ෂණයට පක්ෂව ඉදිරිපත් වන ප්‍රධාන සදාචාරාත්මක තර්ක පහත පරිදි වේ:

පරිසර පද්ධති ප්‍රතිසංස්කරණය (Ecosystem Restoration):

වඳවී ගිය සතුන් ඔවුන්ගේ මුල්පරිසර පද්ධතිවල ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ. වූලි මැමත්වරුන් වැනි සතුන් නැවත ආක්ටික් කලාපයට හඳුන්වා දීමෙන්, එතැන තණබිම් නිර්මාණය කිරීමටත්, පර්මාෆ්‍රොස්ට් (permafrost) දියවීම පාලනය කිරීමටත් හැකි වේ. මෙය දේශගුණික විපර්යාස අවම කිරීම සඳහා දායක විය හැකි බව විශ්වාස කෙරේ. බොහෝ විද්‍යාඥයින් මෙය සලකන්නේ පරිසර පද්ධතිවල සමතුලිතතාවය නැවත ඇති කිරීම සඳහා වූ සදාචාරාත්මක වගකීමක් ලෙසයි.

ජෛව විවිධත්වය ඉහළ නැංවීම (Boosting Biodiversity):

වැඩි ජීවී විවිධත්වයක් සහිත පෘථිවියක් වඩාත් ඔරොත්තු දෙන (resilient) පෘථිවියක් වේ. වඳවී ගිය සතුන් යළි හඳුන්වා දීමෙන්, පෘථිවියේ ජෛව විවිධත්වය ඉහළ නංවා ගැනීමට හැකි වන අතර, එය අනෙකුත් ජීවී විශේෂයන්ගේ පැවැත්මට ද දායක විය හැක. මෙය මානව වර්ගයාගේ අනාගතයට ද යහපත් බලපෑමක් ඇති කරන බව තර්ක කෙරේ.

මානව වගකීම (Human Responsibility):

පෘථිවියේ ජීවත් වූ බොහෝ සත්ව විශේෂ මානව ක්‍රියාකාරකම් (දඩයම් කිරීම, වාසස්ථාන විනාශ කිරීම) නිසා වඳවී ගියහ. වූලි මැමත්වරුන්, මොආ (Moa) පක්ෂීන් සහ තයිලසීන් (Thylacine) වැනි සතුන් මේ සඳහා උදාහරණ වේ. මෙම සතුන් නැවත ගෙන ඒම, මානව වර්ගයා විසින් ස්වභාවධර්මයට කළ අසාධාරණයට වන්දියක් ගෙවීමක් ලෙස සමහර පාරිසරික ක්‍රියාකාරීන් සලකති. මෙය සදාචාරාත්මක බැඳීමක් (ethical obligation) ලෙස ඔවුහු දකිති.

තාක්ෂණික දියුණුව (Technological Advancement):

මෙම ව්‍යාපෘති සඳහා ජාන තාක්ෂණය, පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාව සහ සංරක්ෂණ ජීව විද්‍යාව වැනි ක්ෂේත්‍රවල දැවැන්ත දියුණුවක් අවශ්‍ය වේ. මෙම දියුණුව වර්තමානයේ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සතුන් සංරක්ෂණය කිරීමට මෙන්ම, මිනිස් රෝග සඳහා ප්‍රතිකාර ක්‍රම සොයා ගැනීමට ද උපකාරී විය හැකි බව තර්ක කෙරේ.

4සදාචාරාත්මක අභියෝග සහ අවදානම් (The Ethical Cons)

මෙම තාක්ෂණයට එරෙහිව ඉදිරිපත් වන සදාචාරාත්මක තර්ක වඩාත් ප්‍රබල ය. 2025 විවාදයේදී මතු වූ ප්‍රධාන කරුණු කිහිපයක් පහත දැක්වේ:

පාරිසරික බලපෑම (Ecological Impact):

වඳවී ගිය සතුන්ගේ මුල් වාසස්ථාන දැන් වෙනස් වී තිබිය හැක. වූලි මැමත්වරුන් ජීවත් වූ ‘මැමත් ස්ටෙප්’ (Mammoth Steppe) පරිසරය අද නොමැත. එවැනි තත්ත්වයක් තුළ, නව ජීවීන් නැවත හඳුන්වා දීමෙන්, දැනට පවතින පරිසර පද්ධතිවල සමතුලිතතාවය බිඳී යා හැක. ඔවුන් දේශීය විශේෂ සමඟ තරඟ කිරීමට හෝ නව රෝග හඳුන්වාදීමට ඉඩ තිබේ. මෙය පාරිසරික ආක්‍රමණික විශේෂ (invasive species) පිළිබඳ ගැටළු ඇති කළ හැක.

සත්ව සුබසාධනය (Animal Welfare):

මෙම ක්‍රියාවලියේදී ක්ලෝනකරණය හෝ ජාන සංස්කරණය භාවිතා කෙරේ. මෙම ක්‍රමවේදවල සාර්ථකත්ව අනුපාතය අඩු ය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අසාමාන්‍ය, විකෘති වූ හෝ අඩු ආයු කාලයක් සහිත සතුන් බිහි විය හැක. එමෙන්ම, මෙම සතුන් ජීවත් වන්නේ ඔවුන්ට අජානීය පරිසරයක ය. වූලි මැමත්වරුන් බිහි කිරීමට ආසියානු අලි භාවිතා කිරීමට සිදු වේ. මෙම පරීක්ෂණ අලි ඇතුන්ගේ සුබසාධනයට ද අහිතකර ලෙස බලපෑ හැක.

සම්පත් වෙන් කිරීම (Resource Allocation):

වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම සඳහා දැවැන්ත මූල්‍යමය සහ තාක්ෂණික සම්පත් අවශ්‍ය වේ. බොහෝ සංරක්ෂණ ජීව විද්‍යාඥයින් තර්ක කරන්නේ, මෙම සම්පත් දැනට වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති, නමුත් තවමත් ජීවත්වන සතුන් (උදාහරණයක් ලෙස, කළු රයිනෝසිරස්) සංරක්ෂණය කිරීමට භාවිතා කිරීම වඩාත් ප්‍රායෝගික සහ සදාචාරාත්මක බවයි. ‘වඳවී ගිය සතුන්’ වෙනුවට ‘ජීවත්වන සතුන්’ ආරක්ෂා කිරීමට ප්‍රමුඛතාවය දිය යුතු බව ඔවුන්ගේ මතයයි.

ස්වභාවිකත්වයට අභියෝග කිරීම (Challenging ‘Naturalness’):

වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම යනු ‘දෙවියන් ලෙස හැසිරීම’ (Playing God) වැනි ක්‍රියාවක් ලෙස සමහර ආගමික සහ දාර්ශනික කණ්ඩායම් සලකති. මෙම සතුන් ස්වභාවික ක්‍රියාවලියට පටහැනිව නිර්මාණය වූ සතුන් ය. මෙය ස්වභාවධර්මයේ නීතිවලට අභියෝග කිරීමක් වන අතර, එය මිනිසා සහ ස්වභාවධර්මය අතර පවතින සදාචාරාත්මක සීමාවන් උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස දැකිය හැක.

සමාජයීය සහ නෛතික ගැටළු (Social and Legal Issues):

මෙම සතුන් කාට අයත් ද? ඔවුන් ජීවත් විය යුත්තේ කොහේද? මොවුන්ට නෛතික රැකවරණයක් හිමි ද? වැනි ප්‍රශ්න මතු වේ. එමෙන්ම, මෙය සංචාරක කර්මාන්තය සඳහා පමණක් භාවිතා කරන ක්‍රියාවක් බවට පත්වීමේ අවදානමක් ද පවතී. මෙය ප්‍රභූන්ගේ ‘සුරතල් සතුන්’ ව්‍යාපෘතියක් බවට පත්වීමට ඉඩ ඇති බවට බියක් පවතී.

52025 විද්‍යාත්මක විවාදය: වත්මන් තත්ත්වය

2025 වසර වන විට, විද්‍යාත්මක ප්‍රජාව වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම පිළිබඳව බෙදී පවතී. ‘කොලොසල් බයෝසයන්සස්’ (Colossal Biosciences) වැනි සමාගම් වූලි මැමත්, ඩෝඩෝ සහ තයිලසීන් වැනි සතුන් නැවත නිර්මාණය කිරීමේ ව්‍යාපෘති සඳහා විශාල වශයෙන් ආයෝජනය කරයි. ඔවුන් තර්ක කරන්නේ තාක්ෂණය දියුණු වීමත් සමඟ සදාචාරාත්මක ගැටළු විසඳා ගත හැකි බවයි.

කෙසේ වෙතත්, බොහෝ සංරක්ෂණ ජීව විද්‍යාඥයින් සහ සදාචාරවාදීන් තවමත් දැඩි අවිශ්වාසයකින් පසුවෙති. ඔවුන් පවසන්නේ පරිසර පද්ධති පිළිබඳ අවබෝධය තවමත් ප්‍රමාණවත් නොවන අතර, සම්පත් ප්‍රශස්ත ලෙස භාවිතා කිරීමේ අවශ්‍යතාවය වඩා වැදගත් බවයි. මෙම විවාදය විද්‍යාව, දර්ශනය, සදාචාරය සහ නීතිය අතර පවතින සංකීර්ණ සම්බන්ධතාවය මනාව පෙන්නුම් කරයි.

6නිගමනය

වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම (De-extinction) යනු 21 වන සියවසේ වඩාත්ම බලගතු, සිත්ගන්නාසුලු සහ විවාදාත්මක තාක්ෂණයන්ගෙන් එකකි. එය පරිසර පද්ධති ප්‍රතිසංස්කරණය සහ මානව වගකීම ඉටු කිරීම සඳහා වූ අද්විතීය අවස්ථාවක් ලබා දෙන අතරම, පාරිසරික බලපෑම, සත්ව සුබසාධනය, සම්පත් ප්‍රශස්ත භාවිතය සහ ස්වභාවිකත්වයට අභියෝග කිරීම වැනි බරපතල සදාචාරාත්මක අභියෝග රැසක් ද මතු කරයි.

2025 විද්‍යාත්මක විවාදයේදී මතු වූ කරුණු සලකා බලන විට, වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම සදාචාරාත්මකද යන්නට තනි, සරල පිළිතුරක් නොමැත. එය තාක්ෂණය, පරිසරය සහ සමාජය අතර පවතින ගැඹුරු සමතුලිතතාවයක් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයකි. අවසාන වශයෙන්, මානව වර්ගයා මෙම තාක්ෂණය භාවිතා කිරීමට පෙර, එහි ඇති වාසි සහ අවාසි පිළිබඳව ඉතා ගැඹුරින් සිතා බැලිය යුතු අතර, දැඩි සදාචාරාත්මක මාර්ගෝපදේශ සහ නෛතික රාමු සකස් කළ යුතුය. මෙය මිනිසාගේ බලය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් පමණක් නොව, මිනිසාගේ වගකීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් ද වේ.

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ:

Jorgensen, D. (2013). The ethical and theological complexities of de-extinction. Environmental Values, 22(6), 721-739.

Shapiro, B. (2015). How to Clone a Mammoth: The Science of De-extinction. Princeton University Press.

Seddon, P. J., & Moehrenschlager, A. (2014). The de-extinction debate. The Biologist, 61(1), 22-25.

Colossal Biosciences. (2025). [Official Website].

2025 වසරේ විද්‍යාත්මක ලෝකයේ පවතින උණුසුම්ම විවාදයක් වන “වඳවී ගිය සතුන් යළි ගෙන ඒම” (De-extinction) පිළිබඳ තොරතුරු සහ විද්‍යාත්මක දත්ත ඇසුරිනි.

උපුටා ගැනීම : අපි නොදුටු ලෝකය Api Nodutu Lokaya